Co to znaczy, że komuś grozi X lat więzienia? 

W mediach często pojawiają się odniesienia o tym, że jakiejś osobie grozi kara więzienia - X lat. Dwa, pięć, siedem, dwadzieścia - ilość lat jest różna, ale komunikat ten sam. Czy jeśli słyszymy, że “Y grozi do 3 lat więzienia”, to w razie skazania Y pójdzie siedzieć na te wszystkie lata? Niekoniecznie - więzienie nie jest konieczne.

[Poniższy wpis jest kopią relacji Karolina Gierdal z jej Instagrama. Nowe wpisy pojawiają się na Instagramie Kancelarii]

W mediach często pojawiają się odniesienia o tym, że jakiejś osobie grozi kara więzienia – X lat. Dwa, pięć, siedem, dwadzieścia – ilość lat jest różna, ale komunikat ten sam. Czy jeśli słyszymy, że “Y grozi do 3 lat więzienia”, to w razie skazania Y pójdzie siedzieć na te wszystkie lata? Niekoniecznie – więzienie nie jest konieczne.

Cz. 1 – jak ustalić, na ile lat pozbawić osobę wolności?

Granice kary – więzienie – na ile można kogoś zamknąć?

Weźmy przykładowy przepis, na podstawie którego można kogoś posłać do więzienia:

§1. Kto bierze czynny udział w zbiegowisku, wiedząc że jego uczestnicy wspólnymi siłami dopuszczają się gwałtownego zamachu na osobę lub mienie podlega karze pozbawienia wolności do lat 3

Art 254. [Czynny udział w zbiegowisku]

Sformułowanie “do lat 3” oznacza, że sąd ma wybór i nie musi wymierzać najsurowszej kary, która w tym przypadku są trzy lata pozbawienia wolności. Jaki to wybór? Pomocny może okazać się inny artykuł KK:

Kara pozbawienia wolności wymieniona w art. 32. pkt 3. trwa najkrócej miesiąc, najdłużej 15 lat; wymierza się ją w miesiącach i latach.

Art. 37. [Pozbawienie wolności. Granice kary]

To znaczy, że jeśli komuś grozi do 3 lat pozbawienia wolności, to sąd może tej osobie wymierzyć karę nie krótszą niż jeden miesiąc i nie dłuższą niż 3 lata. Musi poruszać się w tych granicach. Ta kara może wynieść np. 2 miesiące, 1 rok i 3 miesiące, 6 miesięcy czy 2 lata.

Takie kodeksowe sformułowania wyznaczają górną granicę, do której sąd może wymierzyć karę, a nie realną karę, która zostanie faktycznie wymierzona. 

Jednak czasami przepisy określają minimalny wymiar kary: 

§1. Kto bierze lub przetrzymuje zakładnika w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, organizacji, osoby fizycznej lub prawnej albo grupy osób do określonego zachowania się podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3.

Art. 252 [Wzięcie zakładnika]

W tym przypadku maksymalny wymiar kary to 15 lat – maksymalny wymiar kary pozbawienia wolności. Istnieją też  przepisy określające minimalny i maksymalny wymiar pozbawienia wolności – są to sformułowania typu: (…) podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. 

Jak ustalić, na ile kogoś zamknąć?

W każdym przypadku dokładny wymiar kary więzienia wymierza sąd. Aby oszacować, w którą stronę tych widełek się przesunąć, wymierzyć karę minimalną, maksymalną, czy po środku, sąd musi wziąć pod uwagę różne czynniki: 

§ 1. Sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy, uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu oraz biorąc pod uwagę cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa.

§ 2. Wymierzając karę, sąd uwzględnia w szczególności motywację i sposób zachowania się sprawcy, zwłaszcza w razie popełnienia przestępstwa na szkodę osoby nieporadnej ze względu na wiek lub stan zdrowia, popełnienie przestępstwa wspólnie z nieletnim, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na sprawcy obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa, właściwości i warunki osobiste sprawcy, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu, a zwłaszcza staranie o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie społecznemu poczuciu sprawiedliwości, a także zachowanie się pokrzywdzonego.

§ 3. Wymierzając karę sąd bierze także pod uwagę pozytywne wyniki przeprowadzonej mediacji pomiędzy pokrzywdzonym a sprawcą albo ugodę pomiędzy nimi osiągniętą w postępowaniu przed sądem lub prokuratorem.

Art.  53.  [Dyrektywy wymiaru kary]

Wnioski: na ile czasu pozbawić wolności?

Sąd musi wziąć pod uwagę mnóstwo czynników przy wymierzaniu kary. Trzeba uwzględnić m.in. wiek osoby, to czy była wcześniej karana, czym się kierowała popełniając zarzucany czyn i wiele innych. Wszystkie okoliczności mogą wpłynąć na wymiar kary.

Jeśli ktoś nie był do tej pory karany/a, działał/a mając uzasadnioną motywację, nie wyrządził/a wielkich szkód, skutki tego działania nie są jakieś straszliwie złe, to kara będzie raczej niższa niż wyższa. 

Cz. 2: Więzienie – czy aby na pewno pozbawiać wolności?

Kodeks karny przewiduje “prymat kar wolnościowych”, a więc sugeruje sądowi, aby zawsze kiedy ma taką możliwość, wymierzał karę grzywny lub ograniczenia wolności, a nie najdotkliwszą karę pozbawienia wolności, które – jeśli konieczne – powinno być jak najkrótsze.

Istnieje wiele przepisów, które przewidują okoliczności, w których wymiar kary może się zmniejszyć (lub niestety zwiększyć). Przepisy zmniejszające lub łagodzące karę to np. przepisy o odstąpieniu od środka karnego, warunkowym umorzeniu postępowania czy zawieszeniu wykonania kary. 

Odstąpienie od wymierzenia kary

Jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat albo karą łagodniejszego rodzaju i społeczna szkodliwość czynu nie jest znaczna, sąd może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli orzeka jednocześnie środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, a cele kary zostaną w ten sposób spełnione.

Art.  59.  [Odstąpienie od wymierzenia kary na rzecz środka karnego]

W takim przypadku osoba zostaje uznana za winną, ale sąd nie orzeka kary. Stosuje środki karne, przepadek lub środki kompensacyjne – możliwości jest wiele, jednak najistotniejsze jest, że sąd nie wymierza kary pozbawienia wolności. 

Warunkowe umorzenie postępowania

Nie jest to jednak jedyne narzędzie jakim dysponuje sąd. Może np. warunkowo umorzyć postępowanie: 

§  1.  Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.

§  2. Warunkowego umorzenia nie stosuje się do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

Art.  66.  [Warunkowe umorzenie postępowania. Przesłanki stosowania]

Jeśli sąd zdecyduje się na ten środek, odstępuje na pewien czas od skazania sprawcy i wymierza mu okres próby (od roku do 3 lat) – w tym czasie postępowanie karne jest zawieszone, a na sprawcę mogą zostać nałożone dodatkowe obowiązki (np. przeproszenie pokrzywdzonego, dozór, prace społeczne czy poddanie się terapii uzależnień ).

Niewłaściwe zachowanie sprawcy w trakcie trwania próby, a zwłaszcza popełnienie przez niego przestępstwa, może skutkować wznowieniem postępowania. Po okresie próby następuje sześciomiesięczny okres przejściowy – jeśli w trakcie jego trwania sprawca nie popełni przestępstwa ani nie naruszy porządku prawnego sąd nie podejmuje postępowania.

Zawieszenie wykonania kary

Inną możliwością jest warunkowe zawieszenie wykonania kary:

§  1.  Sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze nieprzekraczającym roku, jeżeli sprawca w czasie popełnienia przestępstwa nie był skazany na karę pozbawienia wolności i jest to wystarczające dla osiągnięcia wobec niego celów kary, a w szczególności zapobieżenia powrotowi do przestępstwa.

§  2. Zawieszając wykonanie kary, sąd bierze pod uwagę przede wszystkim postawę sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, dotychczasowy sposób życia oraz zachowanie się po popełnieniu przestępstwa.

Art.  69.  [Warunkowe zawieszenie wykonania kary. Podstawy stosowania]

Podobnie jak przy warunkowym umorzeniu postępowania, tak i w wypadku zawieszenia wykonania kary sąd może nałożyć na osobę szereg obowiązków, jednak nie pozbawia jej wolności. 

Podsumowanie: Co to znaczy, że osobie grozi X lat pozbawienia wolności? 

Groźba pozbawienia wolności na X lat jest dosyć abstrakcyjna – przepisy często określają maksymalny wymiar kary, a na jej wymiar rzeczywisty ma wpływ wiele czynników. Okoliczności sprawy (w tym np. postawa sprawcy) mogą przesądzić o tym czy – i jaka – kara zostanie wymierzona. Sąd ma też wiele możliwości złagodzenia kary poprzez zmianę pozbawienia wolności (więzienia) na inne, łagodniejsze środki.

Tak więc gdy słyszymy w mediach, że komuś grozi X lat pozbawienia wolności, wcale nie znaczy to, że ta osoba spędzi tyle lat w więzieniu. O ile w ogóle zostanie uznana za winną – bo sąd może też uniewinnić.

Przeczytaj również