Praca przymusowa jako niewolnictwo

Jak rozumieć zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej? Co jest, a co nie jest niewolnictwem? Co ETPCz mówi o handlu ludźmi? Czym są kryteria Palermo? Niewolnictwu bliskie znaczeniowo jest “bycie służącym” (ang. servitude) - dotyczy to sytuacji, w której osoba jest zmuszona do świadczenia usług na rzecz innej osoby. Jest to rodzaj pracy przymusowej, w której ofiara nie widzi szans na zmianę swojego położenia.

Zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej – art. 4 EKPCz

Jak rozumieć zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej? Co jest, a co nie jest niewolnictwem? Co ETPCz mówi o handlu ludźmi? Czym są kryteria Palermo?

Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz) [PDF] w artykule 4. zakazuje niewolnictwa i pracy przymusowej. W tym omówieniu odpowiem na pytania dotyczące tego artykułu:

  • Co to jest niewolnictwo i dlaczego w XXI wieku nadal o tym rozmawiamy?
  • Co to jest handel ludźmi i kiedy w ramach EKPCz należy o nim mówić?
  • Co to są kryteria Palermo?
  • Jakie orzecznictwo wydał do tej pory Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) odnośnie zmuszania do prostytucji czy pracy przymusowej?

Jaka jest treść art 4.?

Zacznijmy od samego artykułu 4, który dotyczy omawianego tematu:

1. Nikt nie może być trzymany w niewoli lub poddaństwie. 

2. Nikt nie może być zmuszony do świadczenia pracy przymusowej lub obowiązkowej.

Art. 4 EKPCz

Co nie jest pracą przymusową?

Zanim przyjrzymy się zakresowi działania artykułu 4, wynikającym z niego obowiązkom państw oraz orzecznictwu ETPCz, zauważmy, czego ów artykuł nie dotyczy. Pojęcie “praca przymusowa lub obowiązkowa” nie obejmuje:

  • żadnej pracy, jakiej wymaga się zwykle  w ramach wykonywania kary pozbawienia wolnoéci orzeczonej zgodnie z postanowieniami art. 5 EKPCz lub w okresie warunkowego zwolnienia;
  • żadnej służby o charakterze wojskowym bądź służby wymaganej zamiast obowiązkowej służby wojskowej w tych krajach, ktére uznają odmowę służby wojskowej ze wzglęðu na przekonania;
  • żadnych śœiadczeń wymaganych w stanach nadzwyczajnych lub klęsk zagrażających życiu lub dobru społecznemu;
  • żadnej pracy ani świadczeń stanowiących część zwykłych obowiązków obywatelskich. 

Jak ETPCz interpretuje artykuł 4?

Przede wszystkim zgodnie z regułami interpretacji traktatów wynikającymi z Konwencji Wiedeńskiej o Prawie Traktatów oraz innymi międzynarodowi traktatami i konwencjami – Konwencją o zakazie niewolnictwa, Konwencją MOP o zakazie pracy przymusowej, Konwencją o zakazie handlu ludźmi, konwencją o zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, ważną zasadą interpretacyjną jest fakt, iż konwencja to żywy instrument. 

Mimo iż nie jest to implicite wskazane, artykuł 4. EKPCz odnosi się również do sytuacji handlu ludźmi. Dzieje się tak ponieważ handel ludźmi związany jest z traktowaniem ludzi jak rzeczy, co jest bliskie znaczeniowo ze wskazanym w artykule niewolnictwem. Aby ETPCz mówił o handlu ludźmi, w zachowaniu sprawców muszą być obecne tzw. kryteria Palermo.

Kryteria Palermo 

Kryteria Palermo wywodzą się z protokołu dodatkowego do konwencji ONZ o zakazie handlu ludźmi. Wskazują one, jakie warunki musi spełniać zachowanie sprawców, by ich czyn został określony jako handel ludźmi. 

Kryterium pierwsze dotyczy akcji, czyli czynu:

  • zwabiania,
  • transportu,
  • przekazywania,
  • ukrywania
  • lub przyjmowania osób.

Kryterium drugie dotyczy sposobu działania, czyli metod działania:

  • użycia siły,
  • zwabienia podstępem,
  • porywania,
  • oszustwa,
  • wykorzystania bezradności
  • czy przekupstwa. 

Kryterium trzecie dotyczy celu związanego z wykorzystaniem innych osób:

  • czerpania korzyści z prostytucji
  • lub innych form pracy przymusowej,
  • handlu narządami i organami.

Niewolnictwo w rozumieniu art. 4. EKPCz

Niewolnictwo

EKPCz bierze definicję niewolnictwa z Konwencji ONZ o zakazie niewolnictwa – odnosi się ona do statusu osoby, która jest traktowana tak, jakby była czyjąś własnością (ang. slavery). Pracy niewolniczej dotyczy sprawa Siliadin v. France.

Służba

Bliskie znaczeniowo niewolnictwu jest “bycie służącym” (ang. servitude) – określenie to dotyczy sytuacji, w której osoba jest zmuszona do świadczenia usług na rzecz innej osoby. Jest to rodzaj pracy przymusowej, w której ofiara nie widzi szans na zmianę swojego położenia. Taką sytuacją jest np. sprawa C.N. v. the United Kingdom, dotycząca sytuacji służby domowej. 

Zapomniane prawa człowieka

Warto zauważyć, że w orzecznictwie ETPCz poza wskazaniem na zaistnienie sytuacji niewolnictwa czy handlu ludźmi często występuje też zarzut braku efektywnego śledztwa czy braku zachowania obowiązków proceduralnych przez skarżony kraj – sprawy Rantsev v. Cyprus and Russia czy S.M. v. Croatia

Przeczytaj również